Liệu lối sống có thể đảo ngược bệnh mạch vành? - Nghiên cứu kinh điển từ Lancet, 1990

Nghiên cứu kinh điển Lifestyle Heart Trial (Ornish và cộng sự, 1990) là thử nghiệm RCT đầu tiên chứng minh rằng thay đổi lối sống có thể làm giảm mức độ và đảo ngược mức độ hẹp động mạch vành mà không cần thuốc hạ lipid.

Trước đó các thử nghiệm lâm sàng của cùng nhóm tác giả (Ornish và cộng sự, 1983) đã cho thấy khi chuyển sang chế độ ăn thực vật, ít béo trong vòng 1 tháng, bệnh nhân mắc bệnh mạch vành giảm tới 91% các cơn đau thắt ngực, cholesterol toàn phần giảm 20.1%, phân suất tống máu EF khi gắng sức tăng 6.4%. Để thử nghiệm tác động của chế độ ăn này, nhóm nghiên cứu tiến hành thử nghiệm Lifestyle Heart Trial trong thời gian dài hơn (1 năm) và đánh giá trực tiếp mức độ thay đổi trên mạch vành của bệnh nhân.

Thiết kế nghiên cứu:

Tiêu chuẩn đưa vào:

Bệnh nhân 35-75 tuổi, không có tiền căn nhồi máu cơ tim trong vòng 6 tuần, không tiền căn dùng streptokinase hay alteplase, hiện tại không dùng thuốc hạ lipid máu, bằng chứng bệnh mạch vành trên 1-3 nhánh mạch vành, phân suất tống máu thất Trái (LVEF) > 25%, không chuẩn bị phẫu thuật bắc cầu.

Số người tham gia:

48 bệnh nhân được phân nhóm ngẫu nhiên, trong đó 28 bệnh nhân nhóm thử nghiệm (experimental group) và 20 bệnh nhân nhóm đối chứng (control grroup). Sau 12 tháng, 6 người trong nhóm thử nghiệm, 1 người trong nhóm đối chứng không thể chụp mạch vành vì các nguyên nhân khác nhau.

Phương pháp:

Nhóm thử nghiệm sẽ thực hiện thay đổi chế độ ăn, tập thể dục và kiểm soát stress trong vòng 1 năm. Cụ thể:

- Chế độ ăn: thực vật ít béo bao gồm ngũ cốc, rau củ, trái cây, đậu, không giới hạn calories. Không ăn thực phẩm có nguồn gốc động vật trừ lòng trắng trứng và 1 cup sữa hoặc yoghurt không béo. Cholesterol kiểm soát dưới 5 mg/ngày. Muối bị hạn chế trên bệnh nhân tăng huyết áp. Không cà phê. Rượu giới hạn dưới 2 đơn vị/ngày. Chế độ ăn sẽ được theo dõi bằng bảng nhật ký bữa ăn mỗi 3 ngày.

- Tập thể dục: phần lớn là đi bộ trên máy đi bộ tới khi đạt 50-80% nhịp tim tối đa. Tập thể dục 3 lần/tuần.

- Kiểm soát stress: thiền, hít thở sâu và tưởng tượng hình ảnh trong 1 giờ mỗi ngày.

Các giá trị đo lường trước và sau thử nghiệm:

- Triệu chứng đau thắt ngực: thời gian, mức độ, độ thường xuyên

- Bilan lipid máu

- Chụp mạch vành: đường kính mạch vành, % hẹp mạch vành

Kết quả:

- Bilan lipid máu: trên nhóm thử nghiệm, cholesterol toàn phần giảm 24.3% (p=0.019) và LDL-C giảm 37.4% (p=0.007)

• Triệu chứng đau thắt ngực:

• Nhóm thử nghiệm ghi nhận giảm 91% độ thường xuyên các cơn đau ngực, giảm 42% thời gian cơn đau và giảm 28% mức độ đau.

• Nhóm đối chứng ghi nhận cơn đau ngực thường xuyên hơn 165%, kéo dài hơn 95% và đau nặng hơn 39%.

- Chụp mạch vành:

Mức độ hẹp trung bình:

• Nhóm thử nghiệm giảm từ 40.0% (SD 16.9%) còn 37.8% (SD 16.5%).

• Nhóm đối chứng độ hẹp tăng từ 42.7% (15.5%) lên 46.11 (SD 18.5%) (p = 0.001, two-tailed).

  
  

- Ở những chỗ hẹp nặng (>50%):

• Nhóm thử nghiệm độ hẹp giảm từ 61.1% (SD 8.8%) còn 55.8% (SD 11%)

• Nhóm đối chứng độ hẹp tăng từ 61.7% (SD 9.5%) lên 64.4% (SD 16.3%)

  (p = 0.03, two-tailed).

• 82% bệnh nhân ở nhóm thử nghiệm cho thấy có cải thiện mức độ xơ vữa động mạch. Trong đó các tổn thương hẹp nặng nhất lại cho thấy mức độ cải thiện nhiều nhất

- Độ tuân thủ: Mức độ cải thiện độ hẹp mạch vành tương quan với mức độ tuân thủ thay đổi lối sống.

Bàn luận:

Thay đổi lối sống giúp bệnh nhân nhóm thử nghiệm giảm triệu chứng đau ngực, giảm cholesterol và độ hẹp mạch vành giảm 2.2% sau 1 năm. Trong khi ở nhóm đối chứng, tình trạng bệnh mạch vành có chiều hướng diễn tiến xấu hơn với các cơn đau ngực thường xuyên, nặng nề hơn gần như dễ hiểu khi độ hẹp mạch vành trung bình tăng 3.41% trên bệnh nhân. Điều này cho thấy chế độ ăn thực vật ít béo, tập thể dục, giảm stress không chỉ làm chậm quá trình diễn tiến mà còn có khả năng đảo ngược bệnh mạch vành, khi không dùng thuốc hạ cholesterol máu.

Chế độ ăn được áp dụng là chế độ ăn thực vật với chất béo rất thấp, dưới 10% tổng lượng calories và gần như không tiêu thụ thực phẩm động vật (trừ sữa và yoghurt không béo). Hiệu quả của chế độ ăn này trên bệnh mạch vành có thể lý giải vì nguyên nhân chính gây ra xơ vữa động mạch là LDL cholesterol, có nguồn gốc từ thực phẩm động vật và chế biến.

Các tổn thương mạch vành nặng nhất cho thấy mức độ cải thiện nhiều nhất. Kết quả này cho thấy thay đổi lối sống có thể giúp cải thiện ngay cả ở nhóm bệnh mạch vành nặng Thường nhóm bệnh nhân này thường hay gặp các biến cố tim mạch trên lâm sàng, gợi ý rằng nhóm bệnh nhân này là nhóm cần được khuyến khích thay đổi lối sống nhất.

Nghiên cứu cho thấy độ tuân thủ thay đổi lối sống không phải 100% trên tất cả bệnh nhân nhóm thử nghiệm. Độ cải thiện mức độ hẹp mạch vành có tương quan với mức độ tuân thủ trên bệnh nhân. Điều này gợi ý hiệu ứng 'dose-effect', bệnh nhân nào càng tuân thủ thì mức độ cải thiện càng nhiều. Và kết quả này cũng gợi ý nếu toàn bộ nhóm thử nghiệm tuân thủ toàn bộ có khả năng mức độ giảm triệu chứng, giảm cholesterol và giảm độ hẹp mạch vành có thể sẽ cao hơn.

Nghiên cứu cũng có vài hạn chế với cỡ mẫu nhỏ, single-center, chỉ 1 nữ ở nhóm can thiệp có thể chưa đại diện cho dân số. Độ tuân thủ được giám sát chặt nên có thể khó duy trì ngoài đời thực. Tuy vậy, thử nghiệm được thiết kế ngẫu nhiên với nhóm đối chứng và nhóm thử nghiệm, kết quả có độ tin cậy để đặt nền tảng cho hướng tiếp cận lifestyle-first trên bệnh nhân.

Dù statins và phác đồ thuốc là nền tảng điều trị bệnh mạch vành, nghiên cứu này từ những năm 1990 đã đặt nền tảng cho hướng tiếp cận mới rằng lối sống, chế độ ăn, tập thể dục không chỉ phòng bệnh mà còn có thể giúp dừng, đảo ngược bệnh mạch vành, và minh chứng thể hiện ở sự thay đổi trên cấu trúc mạch vành.

Nguồn trích dẫn:

Ornish, D., Brown, S. E., Scherwitz, L. W., Billings, J. H., Armstrong, W. T., Ports, T. A., McLanahan, S. M., Kirkeeide, R. L., Brand, R. J., & Gould, K. L. (1990). Can lifestyle changes reverse coronary heart disease? The Lifestyle Heart Trial. Lancet (London, England), 336(8708), 129–133. https://doi.org/10.1016/0140-6736(90)91656-u

Ornish, D., Scherwitz, L. W., Doody, R. S., Kesten, D., McLanahan, S. M., Brown, S. E., DePuey, E., Sonnemaker, R., Haynes, C., Lester, J., McAllister, G. K., Hall, R. J., Burdine, J. A., & Gotto, A. M. (1983). Effects of stress management training and dietary changes in treating ischemic heart disease. JAMA, 249(1), 54–59.