Myokines - sự thật về cơ bắp đóng vai trò như một cơ quan nội tiết của cơ thể
- Dr Thanh
- 6 ngày trước
- 6 phút đọc
Trong nhiều thập kỷ, chúng ta đã định hình một góc nhìn khá đơn giản về cơ bắp. Chúng ta coi cơ bắp đơn thuần là một cỗ máy cơ học (dùng để nâng tạ, chạy bộ, mang vác) hoặc một món đồ trang sức (để có một hình thể đẹp). Nếu bạn lười, ít tập thể dục, trông bạn sẽ béo hơn, ít săn chắc hơn, đó là tất cả những gì chúng ta từng nghĩ.
Nhưng các nghiên cứu gần đây đã tìm thấy một sự thật thú vị hơn nhiều: Cơ bắp (Skeletal muscle) có thể có vai trò như một cơ quan nội tiết của cơ thể con người
Mỗi khi bạn tập thể dục như chạy bộ hay squat, cơ bắp của bạn không chỉ đang đốt calo. Chúng đang sản xuất và tiết vào máu hàng trăm loại protein truyền tin đến để "chuyện trò" với khắp các cơ quan khác như não, gan, thận, tụy, hệ miễn dịch. Những phân tử truyền tin này được gọi là Myokines.
Sau đây là những myokines đang được chú ý nhất hiện nay:
Interleukin-6 (IL-6): khi chất gây viêm lại trở thành chất kháng viêm
Nếu bạn cầm trên tay một tờ xét nghiệm máu của một bệnh nhân béo phì, tiểu đường type 2, hoặc nhiễm trùng máu nặng, chỉ số IL-6 luôn tăng vọt. Trong y học lâm sàng truyền thống, IL-6 bị gán mác là kẻ phản diện, là một cytokine kích hoạt phản ứng viêm của cơ thể.
Nhưng đây là lúc nghịch lý xuất hiện. Khi bạn tập thể dục, nồng độ IL-6 trong máu có thể tăng cao gấp nhiều lần so với lúc nghỉ ngơi. Nếu IL-6 là chất gây viêm, chẳng phải tập thể dục đang tự giết chúng ta sao?
Sự thật từ phòng lab của Giáo sư Bente Klarlund Pedersen (người tiên phong khám phá ra Myokines) đã thay đổi hoàn toàn cục diện:
Nguồn gốc quyết định bản chất: IL-6 do đại thực bào (tế bào miễn dịch) tiết ra khi có mầm bệnh là IL-6 gây viêm. Nhưng IL-6 do cơ bắp tiết ra (Muscle-derived IL-6) trong quá trình vận động lại hoạt động như một chất chống viêm cực mạnh. IL-6 do cơ bắp tiết ra có khả năng kích hoạt một dòng thác tín hiệu ức chế viêm liên quan đến IL-10 và IL-1ra.
Interleukin-6 do cơ bắp tiết ra còn kích thích quá trình ly giải mỡ và làm tăng độ nhạy insulin ở tế bào. Không chỉ thế, IL-6 còn kích thích tăng tiết insulin và kích thích tạo mới tế bào beta tuyến tụy và bảo vệ tế bào beta khỏi bị chết đi theo lập trình (apoptosis)
Đây là cơ chế có thể góp phần giải thích vì sao tập thể dục có thể làm giảm đường huyết và quản lý bệnh tiểu đường type 2 mạn tính tốt hơn.
BDNF - khi tập thể dục giúp chúng ta thông minh hơn
Bạn có để ý khi mình tập thể dục xong thì đầu óc của mình trở nên minh mẫn hơn và trí nhớ tốt hơn không? Myokine dưới đây có thể giúp giải thích lợi ích này của tập thể dục.
Khi chúng ta tập thể dục, cơ bắp tiết ra một myokine gọi là Cathepsin B (cùng với việc gia tăng Irisin). Những phân tử này có khả năng đi xuyên qua hàng rào máu não (Blood-Brain Barrier). Khi vào đến não, chúng kích hoạt sản xuất một phân tử gọi là BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor) mà giới khoa học gọi là "phân bón cho não bộ".
BDNF giúp kích thích hình thành các nơ-ron thần kinh mới (Neurogenesis) và tăng cường các khớp thần kinh (Synapses), đặc biệt là ở vùng Đồi hải mã (Hippocampus), trung tâm của trí nhớ và học tập.
Khi bạn đối mặt với stress tâm lý kéo dài (Distress), lượng cortisol trong cơ thể tăng liên tục có thể làm sụt giảm nặng lượng BDNF trong não, từ đó gây teo nhỏ vùng hải mã. Tập thể dục thường xuyên có thể duy trì lượng BDNF trong não, giúp đảo ngược quá trình teo nhỏ này. Có rất nhiều nghiên cứu cho thấy các môn cardio như chạy bộ giúp tăng tiết BDNF và bảo vệ não bộ rất tốt.
Một nghiên cứu trên 120 tình nguyện viên trên 70 tuổi sau khi chạy bộ trong thời gian trên 1 năm cho thấy kích thước vùng đồi hải mã của họ tăng kích thước 2%. Kết quả này cho thấy tập thể dục giúp đảo ngược quá trình lão hóa não bộ đi 1-2 năm, giúp bảo vệ trí nhớ và khả năng nhận thức của não bộ và giảm nguy cơ mắc các chứng sa sút trí tuệ và Alzheimer.
SPARC & Oncostatin M (OSM): Đội sát thủ tiêu diệt tế bào ung thư
Chúng ta biết rằng thể dục giảm rủi ro ung thư, nhưng cơ chế phân tử phía sau là gì? Tập thể dục giúp chống lại khối u như thế nào?
Các nhà nghiên cứu đã lấy huyết thanh (phần chất lỏng của máu) từ những người vừa mới hoàn thành một buổi đạp xe cường độ cao, sau đó nhỏ huyết thanh này vào một đĩa petri chứa tế bào ung thư vú. Kết quả? Tế bào ung thư ngừng phát triển. Điều kỳ diệu này được vận hành bởi: SPARC (Secreted Protein Acidic and Rich in Cysteine) và Oncostatin M (OSM), các myokines có khả năng ức chế quá trình tạo mới của tế bào ung thư.
Kết quả trên đĩa petri giúp giải thích một phần cơ chế về tác động của tập thể dục đến ung thư, chứ chưa thể khẳng định tập thể dục sẽ giúp chặn đứng ung thư. Các myokines liên quan đến khả năng chống ung thư hiện tại mới được phát hiện gần đây và đang còn nhiều vấn đề và cơ chế khác cần được nghiên cứu kỹ hơn trên các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên RCTs. Hiện tại, lợi ích của tập thể dục trong việc tăng tiên lượng sống và chất lượng sống hay tăng đáp ứng với điều trị thì đã được công nhận rất rõ rồi nhé.
Khi chúng ta ngừng vận động, ngồi trên ghế văn phòng hàng giờ liền, cơ bắp chìm vào trạng thái im lặng. Không có IL-6 chống viêm hay giúp đôt mỡ. Ít có BDNF tưới tắm cho não bộ. Ít có myokine giúp tăng sức đề kháng. Cho nên tập thể dục không phải là hành xác hay mệt mỏi đâu, mà là loại thuốc miễn phí và tuyệt nhất giúp sống khỏe hơn mà chúng ta có thể sử dụng mỗi ngày đấy.
Nguồn:
Bettariga, F., Taaffe, D. R., Crespo-Garcia, C., Clay, T. D., De Santi, M., Baldelli, G., Adhikari, S., Gray, E. S., Galvão, D. A., & Newton, R. U. (2025). A single bout of resistance or high-intensity interval training increases anti-cancer myokines and suppresses cancer cell growth in vitro in survivors of breast cancer. Breast Cancer Research and Treatment, 213(1), 171–180. https://doi.org/10.1007/s10549-025-07772-w
Ellingsgaard H, Ehses JA, Hammar EB, et al. Interleukin-6 regulates pancreatic alpha-cell mass expansion. Proc Natl Acad Sci U S A. 2008;105(35):13163-13168
Ellingsgaard H, Hauselmann I, Schuler B, et al. Interleukin-6 enhances insulin secretion by increasing glucagon-like peptide-1 secretion from L cells and alpha cells. Nat Med. 2011;17(11):1481-1489.
Florin, A., Lambert, C., Sanchez, C., Zappia, J., Durieux, N., Tieppo, A. M., Mobasheri, A., & Henrotin, Y. (2020). The secretome of skeletal muscle cells: A systematic review. Osteoarthritis and Cartilage Open, 2(1), 100019. https://doi.org/10.1016/j.ocarto.2019.100019
Moon HY, Becke A, Berron D, et al. Running-induced systemic cathepsin b secretion is associated with memory function. Cell Metab. 2016;24(2):332-340.
Nara, H., & Watanabe, R. (2021). Anti-Inflammatory Effect of Muscle-Derived Interleukin-6 and Its Involvement in Lipid Metabolism. International Journal of Molecular Sciences, 22(18), 9889. https://doi.org/10.3390/ijms22189889
Pedersen, B. K., Steensberg, A., Fischer, C., Keller, C., Keller, P., Plomgaard, P., Febbraio, M., & Saltin, B. (2003). Searching for the exercise factor: is IL-6 a candidate? Journal of Muscle Research and Cell Motility, 24(2–3), 113–119. https://doi.org/10.1023/a:1026070911202
Rasmussen P, Brassard P, Adser H, et al. Evidence for a release of brain-derived neurotrophic factor from the brain during exercise. Exp Physiol. 2009;94(10):1062-1069.
Seifert T, Brassard P, Wissenberg M, et al. Endurance training enhances BDNF release from the human brain. Am J Physiol Regul Integr Comp Physiol. 2010;298(2):R372-R377
Severinsen, M. C. K., & Pedersen, B. K. (2020). Muscle-Organ Crosstalk: The Emerging Roles of Myokines. Endocrine reviews, 41(4), 594–609. https://doi.org/10.1210/endrev/bnaa016
Steensberg A, Fischer CP, Keller C, Møller K, Pedersen BK. IL-6 enhances plasma IL-1ra, IL-10, and cortisol in humans. Am J Physiol Endocrinol Metab. 2003;285(2):E433-E437.
Steensberg, A., van Hall, G., Osada, T., Sacchetti, M., Saltin, B., & Pedersen, B. K. (2000). Production of interleukin-6 in contracting human skeletal muscles can account for the exercise-induced increase in plasma interleukin-6. The Journal of Physiology, 529(Pt 1), 237–242. https://doi.org/10.1111/j.1469-7793.2000.00237.x
Bình luận